Xəstəliklər və müalicələr

Süd vəzi xərçənginin ilkin əlamətləri insandan insana dəyişə bilər və erkən mərhələdə xəstəlik heç bir nəzərəçarpan simptom yaratmaya bilər. Bu səbəbdən süd vəzisində dəyişiklik olmadıqda belə, yaşa və fərdi risk faktorlarına uyğun müayinələrin aparılması əhəmiyyət daşıyır. Süd vəzi xərçənginin ən çox diqqət çəkən əlamətlərindən biri süd vəzisində yeni yaranan düyün və ya bərkimədir. Döşün ölçüsündə və formasında dəyişiklik, dəridə çöküklük, qızartı və ya qalınlaşma, məmə ucunun əvvəlkindən fərqli görünməsi, məmənin içəriyə doğru çəkilməsi və südvermə ilə əlaqəli olmayan ifrazat da diqqət tələb edən dəyişikliklər arasında yer alır. Məmədən qanlı ifrazat müşahidə edildikdə və ya qoltuqaltında yeni yaranmış şişkinlik hiss edildikdə həkim müayinəsinə müraciət etmək lazımdır. Süd vəzisində aşkarlanan hər bir düyünün xərçəng olmadığını da nəzərə almaq vacibdir. Lakin yeni yaranmış və davam edən dəyişikliklər ağrı verməsə belə, mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Döş xərçənginin əlamətləri yalnız süd vəzisində şişin yaranması ilə məhdudlaşmır. Döşün əvvəlki formasından fərqli görünməsi, müəyyən nahiyədə qalınlaşma və ya bərkimə, dəridə çöküklük və portağal qabığını xatırladan dəyişikliklər, məmə ucunun formasının dəyişməsi və qeyri-adi ifrazat süd vəzi xəstəliklərində müşahidə oluna bilən əlamətlərdəndir. “Döş xərçəngi şəkilləri” kimi axtarışlar istifadəçilərin xəstəliyin görünüşünü anlamağa çalışdığını göstərsə də, yalnız şəkilə əsaslanaraq süd vəzi xərçəngini müəyyən etmək mümkün deyil. Eyni dəyişikliklər müxtəlif xoşxassəli xəstəliklərdə də görülə bilər. Buna görə internetdəki şəkillərlə özünü müqayisə etmək əvəzinə, şübhəli dəyişiklik aşkar edildikdə həkim müayinəsi və lazım gəldikdə görüntüləmə və biopsiya aparılmalıdır.

Süd vəzi xərçənginin yaranması adətən yalnız bir səbəblə əlaqələndirilmir. Yaş, ailə anamnezi, müəyyən irsi gen dəyişiklikləri, artıq çəki, alkoqol istifadəsi, tütün istifadəsi, əvvəlki radiasiya müalicəsi, reproduktiv faktorlar və postmenopauzal hormon terapiyası süd vəzi xərçəngi riskinə təsir göstərə bilən amillər arasında yer alır. Ailədə süd vəzi xərçəngi olması riski artıra bilər, lakin süd vəzi xərçəngi diaqnozu alan insanların əksəriyyətində məlum ailə tarixçəsi olmur. BRCA1, BRCA2 və PALB2 kimi müəyyən irsi gen mutasiyaları isə süd vəzi xərçəngi riskinin əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə əlaqələndirilir. Eyni zamanda, risk faktorunun olmaması insanın süd vəzi xərçənginə tutulmayacağı anlamına gəlmir.

Süd vəzi xərçənginin diaqnostikası həkim müayinəsi və pasiyentin şəxsi və ailə anamnezinin qiymətləndirilməsi ilə başlayır. Süd vəzisində düyün, qalınlaşma və ya digər şübhəli dəyişiklik aşkar edildikdə həkim klinik müayinə apararaq əlavə görüntüləmə müayinələrinin lazım olub-olmadığını müəyyənləşdirir. Mammoqrafiya süd vəzi toxumasının rentgenoloji müayinəsidir və süd vəzi xərçənginin aşkarlanmasında geniş istifadə olunur. Ultrasəs müayinəsi süd vəzisindəki müəyyən dəyişikliklərin qiymətləndirilməsinə kömək edə bilər, bəzi klinik hallarda isə MRT müayinəsindən istifadə olunur. Hansı müayinənin seçilməsi pasiyentin yaşı, şikayətləri, risk faktorları və əvvəlki müayinələrin nəticələrindən asılıdır. Süd vəzi xərçənginin dəqiq təsdiqlənməsi üçün bəzi hallarda biopsiya aparılır. Biopsiya zamanı şübhəli sahədən toxuma nümunəsi götürülür və patoloji müayinə edilir. Xərçəng təsdiqləndikdə toxumanın xüsusiyyətləri, hormon reseptorları və HER2 kimi biomarkerlər müalicə planının müəyyənləşdirilməsinə kömək edir.

Süd vəzi xərçəngi müxtəlif histoloji və bioloji xüsusiyyətlərə malik ola bilər. Ən çox rast gəlinən növlər arasında süd axarlarından başlayan invaziv duktal karsinoma və süd vəzinin paycıqlarından başlayan invaziv lobulyar karsinoma yer alır. Xəstəliyin təsnifatında xərçəng hüceyrələrinin estrogen və progesteron reseptorlarına və HER2 zülalına malik olub-olmaması da nəzərə alınır. Hormon reseptorları pozitiv olan süd vəzi xərçənglərində hormon terapiyasından istifadə edilə bilər. HER2-pozitiv süd vəzi xərçəngində HER2-ni hədəfləyən müalicələr tətbiq oluna bilər. Üçqat neqativ süd vəzi xərçəngi isə estrogen reseptoru, progesteron reseptoru və HER2 ifadə etməyən xərçəng növüdür. Müalicənin seçilməsi konkret şişin bioloji xüsusiyyətlərinə və xəstəliyin yayılma dərəcəsinə əsaslanır.

Süd vəzi xərçənginin mərhələsi xəstəliyin orqanizmdə nə qədər yayıldığını göstərir. Mərhələnin müəyyənləşdirilməsi zamanı əsas şişin ölçüsü və yerləşməsi, limfa düyünlərinə yayılma, uzaq orqanlarda metastazın olub-olmaması, şişin dərəcəsi və müəyyən biomarkerlərin nəticələri nəzərə alına bilər. Süd vəzi xərçəngi 0-cı mərhələdən IV mərhələyə qədər təsnif edilə bilər. 0-cı mərhələdə anormal hüceyrələr süd vəzisində ilkin yaranma sahəsi ilə məhdud olur. I mərhələdə xərçəng adətən daha kiçik və lokal xarakter daşıyır. II və III mərhələlərdə xəstəliyin süd vəzisi və yaxın limfa düyünləri daxilində yayılma dərəcəsi daha geniş ola bilər. IV mərhələ isə xərçəngin süd vəzisindən və yaxın nahiyələrdən uzaq orqanlara yayılması ilə xarakterizə olunan metastatik xəstəlikdir. Mərhələ yalnız şişin ölçüsünə əsasən müəyyən edilmir. Müasir mərhələləndirmədə TNM göstəriciləri, şişin dərəcəsi və biomarker statusu birlikdə qiymətləndirilə bilər. Buna görə eyni mərhələyə malik pasiyentlərdə belə müalicə yanaşması fərqli ola bilər.

Süd vəzi xərçənginin müalicəsi xəstəliyin növündən, mərhələsindən, şişin bioloji xüsusiyyətlərindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq fərdi şəkildə müəyyən edilir. Müalicə planında cərrahi müdaxilə, şüa terapiyası, kimyaterapiya, hormon terapiyası, hədəfli müalicə və müəyyən hallarda immunoterapiya kimi yanaşmalardan biri və ya bir neçəsi istifadə oluna bilər. Cərrahi müalicə zamanı bəzi pasiyentlərdə yalnız xərçəngli toxumanın və ətrafındakı kiçik sağlam toxuma sahəsinin çıxarıldığı döş qoruyucu əməliyyat aparılır, bəzi hallarda isə mastektomiya, yəni süd vəzisinin tam çıxarılması tələb oluna bilər. Əməliyyat zamanı limfa düyünlərinin qiymətləndirilməsi də həyata keçirilə bilər. Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrinə təsir edən dərman müalicəsidir və xəstəliyin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq əməliyyatdan əvvəl və ya sonra tətbiq edilə bilər. Şüa terapiyası süd vəzisi və ətraf toxumalarda qala bilən mikroskopik xərçəng hüceyrələrinə təsir etmək və xəstəliyin yerli təkrarlanma riskini azaltmaq məqsədilə istifadə oluna bilər. Hormon reseptorları və HER2 kimi biomarkerlərin nəticələri isə hormon və hədəfli müalicələrin seçilməsində mühüm rol oynayır.

Döş xərçəngi əməliyyatının növü hər pasiyent üçün fərdi şəkildə müəyyən edilir. Şişin ölçüsü və yerləşməsi, xəstəliyin süd vəzisinin bir və ya bir neçə nahiyəsində olması, limfa düyünlərinin vəziyyəti və digər klinik göstəricilər cərrahi yanaşmanın seçimində nəzərə alınır. Bəzi hallarda döş qoruyucu əməliyyat, bəzi hallarda isə mastektomiya tətbiq edilir. “Döş xərçəngi əməliyyatı qiyməti” isə vahid rəqəmlə müəyyən edilə bilməz. Əməliyyatın növü, müdaxilənin həcmi, limfa düyünləri ilə bağlı prosedurlar, anesteziya, xəstəxanada qalma müddəti və əməliyyatdan əvvəl və sonra tələb olunan müayinələr qiymətə təsir göstərə bilər. Konkret qiymət pasiyentin həkim müayinəsindən keçməsi və müalicə planının müəyyənləşdirilməsindən sonra dəqiqləşdirilir.

Süd vəzi xərçəngi kişilərdə də yarana bilər, lakin qadınlarla müqayisədə daha az rast gəlinir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, süd vəzi xərçəngi hallarının təxminən 0,5–1%-i kişilərdə baş verir. Kişilərdə də süd vəzisi toxuması olduğu üçün döş nahiyəsində yeni yaranmış düyün və ya bərkimə, məmə və dəridə dəyişiklik, məmədən qeyri-adi ifrazat və qoltuqaltında şişkinlik diqqət tələb edən əlamətlər ola bilər. Kişidə döş nahiyəsində yeni yaranmış dəyişiklik aşkar edildikdə bunun səbəbini yalnız xarici görünüşə əsasən müəyyən etmək mümkün deyil. Həkim müayinəsi və klinik vəziyyətə uyğun diaqnostik müayinələr aparılmalıdır.

Süd vəzi xərçənginin erkən aşkarlanması xəstəliyin vaxtında diaqnoz edilməsinə və uyğun müalicənin gecikdirilmədən başlanmasına imkan yaradır. Erkən diaqnostika süd vəzisində yaranan şübhəli dəyişikliklərin vaxtında qiymətləndirilməsini, diaqnozun dəqiqləşdirilməsini və müalicə xidmətlərinə yönləndirilməni əhatə edir. Mammoqrafiya bəzi hallarda süd vəzi xərçəngini simptomlar yaranmazdan əvvəl aşkar etməyə kömək edə bilər. Skrininqin başlanma yaşı və müayinələrin tezliyi isə şəxsin yaşından, risk faktorlarından və tətbiq olunan klinik tövsiyələrdən asılı olaraq dəyişə bilər. Buna görə hər bir şəxs üçün müayinə planının həkim tərəfindən fərdi şəkildə müəyyənləşdirilməsi daha məqsədəuyğundur.

Süd vəzi xərçənginin bütün hallarının qarşısını almaq mümkün deyil. Bununla belə, bəzi risk faktorlarının idarə olunması xəstəliyin yaranma ehtimalına təsir göstərə bilər. Sağlam bədən çəkisinin qorunması, müntəzəm fiziki aktivlik, alkoqol istifadəsinin məhdudlaşdırılması və tütün istifadəsindən uzaq durulması süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəli dəyişdirilə bilən risk faktorları arasında qeyd olunur. Ailəsində süd vəzi və ya digər əlaqəli xərçəng xəstəlikləri olan şəxslər fərdi risklərinin qiymətləndirilməsi üçün həkimə müraciət edə bilərlər. Xüsusilə irsi genetik riskdən şübhələnildikdə əlavə müayinələr və nəzarət strategiyaları həkim tərəfindən müəyyən edilə bilər.

Məlhəm Beynəlxalq Hospitalda fəaliyyət göstərən Süd Vəzi Xəstəlikləri Mərkəzi süd vəzi ilə bağlı şikayətlərin, dəyişikliklərin və xəstəliklərin mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməsi üçün müraciət edilə bilən ixtisaslaşmış mərkəzdir. Süd vəzisində yeni yaranmış düyün, bərkimə, şişkinlik, dəridə və ya məmə ucunda dəyişiklik, qeyri-adi ifrazat və digər narahatedici əlamətlər müşahidə edildikdə mütəxəssis müayinəsinə müraciət etmək vacibdir. Süd vəzi xərçəngindən şübhələnildikdə diaqnostik proses klinik müayinə, görüntüləmə və zəruri hallarda biopsiya kimi müayinələrin nəticələrinə əsasən aparılır. Məlhəm Beynəlxalq Hospitalın Süd Vəzi Xəstəlikləri Mərkəzində süd vəzi ilə bağlı narahatlıqlarınızı mütəxəssisə bildirə və həkim müayinəsi əsasında zəruri diaqnostik və müalicə yanaşmaları barədə məlumat ala bilərsiniz.